Als ze er niet is (2023)

Regie: Wieke Kapteijns | 25 minuten | documentaire

In de Teledoc Campus-reeks verschijnt ‘Als ze er niet is’ (2023), een korte, persoonlijke documentaire van Wieke Kapteijns. Kapteijns komt met een filmische verkenning van zijn moeder, die op jonge leeftijd overleed. De analyse van de filmmaker is bijna naïef en onbevangen te noemen, maar daardoor krijgt de kijkervaring juist een extra scherpe rand.

‘Als ze er niet is’ start met een conceptuele verkenning van het begrip moederschap. Wat is een moeder eigenlijk en hoe wordt het moederschap gerepresenteerd in onze maatschappij? Het onderzoek is op zichzelf niet origineel in beeld gebracht, want een documentairemaker die op zoektermen zit te googelen, dat is vaker vertoond. Maar de zoektocht leidt wel tot een interessant besef, namelijk dat moeders tot mythische proporties worden geïdealiseerd en opgehemeld. Met die gewaarwording wordt de rest van de documentaire extra krachtig. Want als de relatie van een moeder tot haar kinderen zo heerlijk is, wat betekent de afwezigheid van je eigen moeder dan precies?

Het is dan ook logisch dat Kapteijns in de film bang is om naar zijn moeder te zoeken. Of zoals hij zelf zegt: “Misschien ben ik bang om het verlies echt onder ogen te komen.” Gelukkig voor Kapteijns heeft hij een uiterst begripvolle vader, die aan de telefoon met zijn zoon geduldig luistert en doorvraagt. De ondersteunende rol van vader Michel, die overigens zelf ook filmmaker is, is een mooie.

Met home video’s, fotoboeken en objecten wordt de moeder van Kapteijns als het ware herbouwd. De observaties die de filmmaker daarbij beschrijft zijn verrassend kinderlijk en om die reden vreselijk wrang. Zo stelt hij vast dat zijn moeder lang bruin haar had, en een mooie lach. Het zijn de waarnemingen van een klein kind, precies wat Kapteijns was toen hij zijn moeder verloor. Het is bitter om te constateren dat hij zijn moeder niet op een dieper niveau heeft kunnen leren kennen.

‘Als ze er niet is’ zal waarschijnlijk een gevoel van herkenning oproepen bij iedereen die om een ouder rouwt of op zoek is naar een identiteit. Het is natuurlijk de vraag hoe universeel en blikverruimend een particulier verhaal als dit kan worden. Maar belangwekkend is het inzicht dat het moederschap als iets ultiems wordt beschouwd. Daarmee wordt het ontbreken van een moeder misschien nog wel pijnlijker dan het al is.

Ester Šorm

Waardering: 3.5

Speciale vertoning: Nederlands Film Festival 2023
Uitzending: 6 november 2023, EO