Ashes and Diamonds – Popiól i diament (1958)

Regie: Andrzej Wajda | 103 minuten | drama, romantiek | Acteurs: Zbigniew Cybulski, Ewa Krzyzewska, Waclaw Zastrzezynski, Adam Pawlikowski, Bogumil Kobiela, Jan Ciecierski, Stanislaw Milski, Artur Mlodnicki, Halina Kwiatkowska, Ignacy Machowski, Zbigniew Skowronski, Barbara Krafftówna, Aleksander Sewruk, Zofia Czerwinska, Wiktor Grotowicz

Wat hebben de Blues Brothers, de Men in Black, de Terminator, Léon, Wyatt in ‘Easy Rider’, en Maciek (Zbigniew Cybulski) in ‘Ashes and Diamonds’ (‘Popiól i diament’) met elkaar gemeen? Ze dragen allemaal een hele gave (zonne)bril, maar de zonnebril van Maciek, of zoals hij de opvallende bril zelf noemt: ‘A souvenir of unrequited love for my homeland’ verdient een speciale vermelding. Sowieso is Maciek een gedenkwaardig en uniek personage, zwalkend tussen het aanhangen van verschillende machthebbers. Het ‘bevrijde’ communistische Polen van mei 1945 is namelijk in de ban van communistische machthebbers en Poolse verzetsstrijders. Maciek heeft met zijn handlanger de opdracht om een hoge communistische ambtenaar te vermoorden, totdat hij verliefd wordt op een barvrouw die hem doet laten twijfelen.

Hoewel het script vooraf gecontroleerd werd door de Russen en toentertijd Red Army-leden regelmatig de set infiltreerden, is het duidelijk met welke partij de Poolse regisseur Andrzej Wajda sympathiseert. De communisten worden namelijk op subtiele wijze op de hak genomen. Dit is mede mogelijk gemaakt door tijdens het filmen af te wijken van het script. Andrzej Wajda (1926-2016), ook bekend van de trilogie ‘Man of Marble’ (‘Czlowiek z marmuru’, 1977), ‘Man of Iron’ (‘Czlowiek z zelaza’, 1981) en ‘Man of Hope’ (‘Walesa. Czlowiek z nadziei’, 2013) vertelt veel door middel van cinematografie. Door bijvoorbeeld de communistische antagonist Szczuka achter een grammofoonplaat te filmen, waardoor hij lijkt te spreken door een megafoon.

Daarnaast is het knap hoe de cinematografie dezelfde tweestrijd weergeeft als het hoofdpersonage. Aan de ene kant is de stijl observerend. Camerabewegingen worden bijvoorbeeld geminimaliseerd waardoor de cinematografie niet opvalt. Maar aan de andere kant is de cinematografie bij tijd en wijle expressief te noemen. Spelen met bijvoorbeeld het zogenoemde ‘depth of field’ zorgen voor prachtige scènes, maar dus ook regelmatig kritiek op het communisme.

Een kritische noot valt te plaatsen bij het overdreven geacteerde einde van de film, een hommage aan het einde van ‘The Asphalt Jungle’, maar het past niet in deze voor de rest uitstekend geacteerde film. Vooral de acteerprestatie van Zbigniew Cybulski is kundig. Met name door zijn eigenaardige trekjes en steeds terugkerende twijfel maakt hij Maciek tot een memorabel personage. Daarnaast zijn de acteerprestaties van Adam Pawlikowski in de rol van handlanger Adrzej en Bogumil Kobiela in de rol Drewnowski zeer verdienstelijk. Wat betreft de laatstgenoemde acteur is vooral de gespeelde dronken toestand overtuigend.

Samengevat is deze film met recht een klassieker te noemen. Voornamelijk door de afwisselende cinematografie, knappe acteerprestaties en kritiek op het communisme levert Andrzej Wajda en zijn crew met ‘Ashes and Diamonds’ een topprestatie. Niet alleen is de film oogstrelend, maar het representeert tegelijkertijd een belangrijke, verwarrende, historische periode in Polen.

Ian van Asch

Waardering: 4.5