Das Verschwinden des Josef Mengele (2025)

Regie: Kirill Serebrennikov | 135 minuten | biografie, drama, geschiedenis | Acteurs: August Diehl, Maximilian Meyer-Bretschneider, Dana Herfurth, Friederike Becht, Burghart Klaußner, Sven Schelker, Johannes Hegemann, Falk Rockstroh, Heinz K. Krattiger, Sergey Podymin, Alina Lytvynova, Mirco Kreibich, Tilo Werner, Carlos Kaspar, Anton Lytvynov, Christoph Gawenda, Annamária Láng, David Ruland

Verongelijkt, sissend en de wereld vervloekend schuifelt Josef Mengele langzaam maar zeker richting het einde van het in zijn ogen miserabele leven. Hij sleept een duister verleden achter zich aan, een verleden dat hem de bijnaam ‘Engel des Doods’ opleverde vanwege zijn afschuwelijke rol in concentratiekamp Auschwitz tijdens de Holocaust. Mengele was degene die bepaalde wie er direct naar de gaskamers ging en wie er ‘geschikt was om te werken’ in het concentratiekamp.

De vernietiging van 1,1 miljoen mensen in Auschwitz is een van de zwartste pagina’s in de geschiedenis van de mensheid. Ironisch genoeg zijn de scènes in Auschwitz zo ongeveer de enige scènes in kleur, aangezien de rest van het prachtig geschoten ‘Das Verschwinden des Josef Mengele’ in een naargeestig, overbelicht zwart-wit wordt getoond. De beleving van Mengele kleurt de film, en met uitzondering van enkele uitstapjes naar het verleden volgen we Mengele in de (voor hem zwarte) jaren na de oorlog waarin hij naar Latijns-Amerika gevlucht is.

In eerste instantie treffen we Mengele aan die het behoorlijk goed getroffen lijkt te hebben. Hij trouwt in Uruguay voor de tweede maal, met een Duitse vrouw, te midden van vele andere nazi’s. De aantallen vermoorde Joden worden in twijfel getrokken – “het waren er toch niet zo veel?” – er zijn Hitlergroeten, de bruidstaart is versierd met swastika’s en de beruchte feesten van Eichmann in Argentinië worden bejubeld. Het nationaalsocialisme leeft voort!

Snel daarna kantelt de film en zien we Mengele die zich steeds meer afzondert van anderen, vergiftigd door een paranoia dat hij in de gaten wordt gehouden of vermoord gaat worden door Joden en de Mossad. Steeds dieper dringt Mengele’s achterdocht, afkeer jegens alles en iedereen die niet tot het Duitse volk behoort, in de kijker naar binnen, als een beginnende griep die langzaam steeds grotere delen van het lichaam met koorts in brand steekt.

Gedurende de film neemt Mengele verschillende schuilnamen aan, verbergt hij zich in meerdere Latijns-Amerikaanse landen, maar zijn giftige racisme en walging blijven de enige constante. Net als de prent ‘Ruiter, Dood en Duivel’ van Albrecht Dürer, die meermaals zichtbaar is en waar Mengele zich letterlijk en figuurlijk aan spiegelt. Deze prent is een allegorie op morele standvastigheid: de ridder laat zich niet afleiden door angst of kwaad, maar blijft trouw aan zijn plicht en geloof.

Mengele is aangeschoten wild; hij belichaamt een samenleving die niet meer bestaat. Hij leeft met een Duitse herdershond genaamd Cigano (het Portugese woord voor zigeuner) maar weigert de handdoek in de ring te gooien, onder het motto “You only lose when you give up on yourself”. Wanneer Mengele’s zoon Rolf hem jaren later opzoekt – een zwakke verhaallijn die met een te duidelijke moralistische rol in het scenario geschreven is – confronteert hij hem met zijn verleden in Auschwitz.

Mengele bevestigt noch ontkent de aantijgingen, maar benadrukt dat hij als dokter juist mensen gered heeft. Dat hij onzelfzuchtig en louter uit toewijding aan de zaak zijn plicht had gedaan. Dat terwijl Auschwitz een zeer winstgevende business was waar iedereen volgens Mengele aan verdiend heeft: bankiers, industriëlen, overheidsinstellingen, die ook na de oorlog belangrijke functies bekleedden in Duitsland. Mengele: “Ikzelf heb geen cent gekregen en nu ben ik degene die de prijs moet betalen.”

Het zwart-witte, met zelfmedelijden (en haat voor anderen) gevulde ‘Das Verschwinden des Josef Mengele’ volgt een man wiens verleden hem achtervolgt. Niet het verleden boezemt hem angst in, maar het heden dat zich heeft genesteld op de plek van het verleden. Het heden, waar geen plaats is voor iemand als Josef Mengele.

Salman Guldemond

Waardering: 4

Bioscooprelease: 16 oktober 2025