Jodorowsky’s Dune (2013)

Regie: Frank Pavich | 90 minuten | documentaire | Met: Alejandro Jodorowsky, Michel Seydoux, H.R. Giger, Nicolas Winding Refn, Richard Stanley, Devin Faraci, Chris Foss, Drew McWeeny, Jean-Paul Gibon, Gary Kurtz, Douglas Trumbull, Flor, Diane O’Bannon, Dan O’Bannon, Brontis Jodorowsky, Jean-Pierre Vignau, Salvador Dalí

Op 18 december 2026 sluit Denis Villeneuve met ‘Dune: Part Three’ zijn verfilming van Frank Herberts sciencefictionepos af. Het lang onverfilmbaar geachte boek lijkt daarmee eindelijk zijn plek op het witte doek te hebben gevonden. Toch is de meest spraakmakende Dune-film misschien wel de film die nooit is gemaakt. Een decennium voordat David Lynch in 1984 met zijn verfilming flopte, probeerde Alejandro Jodorowsky het al. In ‘Jodorowsky’s Dune’ reconstrueert documentairemaker Frank Pavich die poging. Zo laat hij zien dat een film niet afgemaakt hoeft te zijn om te bestaan.

Jodorowsky, de enigmatische Frans-Chileense regisseur, had furore gemaakt met surrealistische, spirituele en voor velen onnavolgbare films als ‘El Topo’ (1970) en ‘The Holy Mountain’ (1973). Na controversieel succes kreeg hij van producent Michel Seydoux carte blanche. Zijn keuze viel op “Dune”, een boek dat hij op dat moment niet eens gelezen had.

Jodorowsky zag zijn Dune als een profeet. De film moest de geest van een nieuwe generatie bevrijden en een collectieve verlichting teweegbrengen: de ervaring van LSD, maar dan zonder LSD. Die ambitie sluit aan op de vraag waarmee Pavich de documentaire opent, in Jodorowsky’s woorden: “Wat is het doel van het leven?” Zijn antwoord: “Jezelf een ziel geven.” Film is voor hem dan ook “de zoektocht naar de menselijke ziel, net als schilderkunst, literatuur en poëzie”.

Pavich toont Jodorowsky als een visionair die hemel en aarde beweegt om een film op zijn eigen, spirituele manier te maken. Het hart van de documentaire is Jodorowsky zelf. Hij is een prettig gestoorde verteller die hilarische oneliners afwisselt met diepe inzichten over wat het betekent om mens te zijn. Daaromheen wisselt Pavich ’talking heads’ van betrokkenen af met schetsen, ontwerpen en een tot leven gewekt storyboard, zodat je vergeet dat deze film nooit gerealiseerd is. Jodorowsky noemt zijn ontwerpers zijn “spirituele krijgers”: striptekenaar Jean ‘Moebius’ Giraud, illustrator Chris Foss, de Zwitserse kunstenaar H.R. Giger en effectenman Dan O’Bannon. Hun werk geeft een overdadige impressie van hoe de film had kunnen zijn. Of beter: van hoe hij er, op papier, al is.

“Zonder waanzin geen meesterwerk”, zegt Seydoux, en bij de casting nam Jodorowsky dat letterlijk. Salvador Dalí moest de gestoorde keizer van de melkweg worden. Jodorowsky benaderde hem met een tarotkaart van de gehangene en doorstond een surrealistische test: of hij ooit een klok in het zand had gevonden. “Nooit een klok gevonden, maar wel veel verloren”, antwoordde hij. Dalí deed mee, op voorwaarde dat hij de best betaalde acteur van Hollywood werd: 100.000 dollar per uur. Jodorowsky bood hem dat per minuut, voor hooguit een paar minuten, en verzon voor de rest een robot met Dalí’s gezicht. Orson Welles, die eigenlijk niet meer wilde acteren, ging overstag toen Jodorowsky beloofde de chef-kok van zijn favoriete restaurant in te huren. Mick Jagger liep op een feest door de menigte op hem af en zei één woord: ja.

Hoe wereldvreemd het project ook klinkt, het heeft de wereld wel degelijk veranderd. Toen de financiering uitbleef, trokken Jodorowsky’s ‘krijgers’ verder door Hollywood. O’Bannon, Giger en Foss vonden elkaar terug bij ‘Alien’. In de vergelijkingen die Pavich toont, zie je Jodorowsky’s ideeën opduiken in ‘Star Wars’ en in talloze sciencefictionfilms daarna. Jodorowsky zegt het zelf het mooist: “Dune is de wereld als een droom, maar dromen veranderen ook de wereld.” Zijn film onderging volgens hem hetzelfde lot als zijn held: de keel doorgesneden, en toch niet dood. “Ik ben Dune”, zegt hij.

Dat de film er nooit kwam, lag niet aan de ideeën. Er was 15 miljoen dollar begroot, en de laatste 5 miljoen kwam nooit binnen. Hollywood vond alles prachtig, behalve de regisseur. Die wilde een film van twaalf, misschien twintig uur, en weigerde zijn visie bij te stellen: “Verander mijn droom niet.” Hier wordt de documentaire het felst. In een woedende tirade zet Jodorowsky kunst tegenover geld: geld is papier zonder inhoud, film heeft hart, geest en ambitie. Seydoux benoemt de keerzijde. De vernedering om afgewezen te worden omdat hij te origineel was, draagt Jodorowsky volgens hem zijn hele leven mee.

Toch blijft er geen bitterheid hangen. Jodorowsky zegt ja als iets komt, en ja als iets gaat. Dune wordt niet gemaakt? Ja. Hij wil driehonderd jaar worden, wetend dat hij dat niet haalt, omdat de ambitie zelf telt: “Wil je de meest fantastische film maken? Probeer het. Als je faalt, is dat niet belangrijk.” Dat die boodschap zo binnenkomt, komt door de vorm: de combinatie van talking heads en tot leven gewekte tekeningen zuigt je Jodorowsky’s wereld in, en hij is zelf een verteller die je moeiteloos meesleept. Daarmee is ‘Jodorowsky’s Dune’ meer dan een documentaire over een mislukte productie. Het is een hartverwarmend portret van een man die zijn eigen levensles bewijst: de film die nooit gemaakt werd, heeft meer teweeggebracht dan de meeste films die wel bestaan.

Salman Guldemond

Waardering: 5