La grazia (2025)

Regie: Paolo Sorrentino | 131 minuten | drama | Acteurs: Toni Servillo, Anna Ferzetti, Orlando Cinque, Massimo Venturiello, Milvia Marigliano, Giuseppe Gaiani, Giovanna Guida, Alessia Giuliani, Roberto Zibetti, Linda Messerklinger, Vasco Mirandola, Rufin Doh Zeyenouin, Guè Pequeno, Ahmad Alameldeen, Simone Colombari, Alexandra Gottschlich, Francesco Martino

Met de terugkeer van Paolo Sorrentino’s muze en alter ego Toni Servillo is de link met ‘La grande bellezza’ en ‘Il divo’ snel gelegd. Waar ‘Il divo’ (2008) gebaseerd was op voormalig Italiaans premier Giulio Andreotti, is ‘La grazia’ losjes geïnspireerd op een waargebeurd dilemma van voormalig Italiaans president Sergio Mattarella. Deze stond in 2019 voor de keuze om wel of niet gratie te verlenen aan een man die zijn vrouw – die aan Alzheimer leed – had vermoord.

In ‘La grazia’ staat Mariano De Santis (Toni Servillo), de president van Italië, aan het einde van zijn ambtstermijn. Hij staat voor een reeks moreel beladen beslissingen: een euthanasiewet en twee gratieverzoeken – één voor een man die zijn vrouw heeft vermoord en één voor een vrouw die haar man heeft vermoord. De Santis staat voor een lastige keuze, omdat hij geplaagd wordt door de vraag wat de juiste beslissing is en of hij wel de persoon zou mogen zijn om dit soort keuzes te maken. Daarbij komt de twijfel of zijn beslissingen voortkomen uit overtuiging of uit de wens zijn nalatenschap te bewaken.

Overpeinzingen over wat het leven de moeite waard maakt spelen een centrale rol in Sorrentino’s oeuvre, zoals in ‘Il divo’ en ‘La grande bellezza’ en zo ook ‘La grazia’. Bij Sorrentino is liefde zelden alleen geluk; liefde is verlangen, spijt en herinnering. Desalniettemin is het voelen van liefde datgene wat het leven de moeite waard maakt, ondanks de pijn die ze veroorzaakt. Want liefde tilt op en sleurt mee in dezelfde beweging: ze verheft en verzwelgt. Liefde geeft het leven glans maar is ook datgene wat het leven ondraaglijk maakt wanneer een liefde complex is of beëindigd wordt, zoals blijkt in de relatie van De Santis met zijn overleden vrouw Aurora. Zij is veertig jaar geleden vreemdgegaan, en dat houdt hem tot op de dag van vandaag bezig.

‘La grazia’ gaat over het spanningsveld tussen de publieke morele plicht en het private menselijk verlangen, over de spanning tussen De Santis als publiek figuur en de mens achter het ambt. Hoewel het een interessante tegenstelling is (of is het juist toch geen tegenstelling?), wordt het in de film te nadrukkelijk uitgewerkt. De Santis wordt neergezet als een enigmatische en berekenende man, maar ook als iemand met verrassend aardse trekjes: hij luistert naar hiphop, rookt kettingmatig, worstelt met oude jaloezie over de vermeende affaire van zijn vrouw en vindt tot zijn eigen verbazing afleiding in een flirt met de ambassadeur van Litouwen.

Niks menselijks is hem vreemd, maar wanneer ook de paus, die zich profileert als vriend van De Santis en hem adviseert tegen de euthanasiewet te stemmen, vervolgens wegscheurt op een motor, blijft er weinig subtiliteit over. De humoristisch bedoelde, maar zeer onwaarschijnlijke rol van Rufin Doh Zeyenouin is een van de vele voorbeelden waarin Sorrentino doorschiet in een poging de film reflectief maar ook vooral humoristisch en satirisch te maken. De kijker begrijpt echter ook zonder deze signalen dat achter elk ambt een mens schuilgaat.

De meer sobere stijl en letterlijke benadering van de thematiek zorgen ervoor dat de momenten van verstilling, die Sorrentino normaal gesproken als geen ander weet te vatten, schaars zijn. Sorrentino is maar af en toe in staat het ongrijpbare te vangen: de momenten waarin het mens-zijn zelf zichtbaar wordt. Het meest ontroerende voorbeeld is dat van de astronaut die, afgezonderd en alleen in het ruimtestation, in een baan om de aarde, in stilte begint te huilen en vervolgens door zijn tranen heen moet lachen om zijn eigen verdriet. Het is een enkele scène, bijna tussen de bedrijven door, waar Sorrentino’s virtuositeit doorschijnt. In dat gelach door de tranen heen, in dat wankele evenwicht tussen pijn en verwondering, openbaart zich iets van het ongrijpbare dat het leven betekenis geeft.

Visueel blijft de film onmiskenbaar Sorrentino: zorgvuldig gecomponeerde kaders, slowmotionscènes en een uitgesproken elektronische soundtrack. Er ontbreekt soms de betovering van zijn vroegere werk, maar toch blijft ‘La grazia’ een intrigerend portret van een man die afscheid neemt van de macht maar zich tegelijkertijd juist meer macht verschaft door dichter tot zichzelf te komen. Een film over genade (la grazia) in al haar betekenissen: als vergeving, als schoonheid, als menselijkheid. Aan het einde schenkt De Santis zichzelf genade. Hij laat los dat elke beslissing rationeel en moreel zuiver moet zijn, en aanvaardt zichzelf eindelijk als mens – geleid door gevoel en intuïtie, in plaats van door perfectie.

Salman Guldemond

Waardering: 3.5

Speciale vertoning: Leiden International Film Festival 2025
Bioscooprelease: 19 maart 2026