Land of Silence and Darkness – Land des Schweigens und der Dunkelheit (1971)

Regie: Werner Herzog | 85 minuten | documentaire

In ‘Land of Silence and Darkness’, een van zijn vroegere documentaires, introduceert Werner Herzog Fini Straubinger, een vrouw die na een ongeluk in haar jeugd zowel doof als blind is geworden. De film opent met een door Fini ingesproken beschrijving van een landschap: ‘Ik zie voor me een weg die dwars door een ononderbroken veld loopt, met daarboven voorbijvliegende wolken.’ Deze woorden worden vervolgens letterlijk gevisualiseerd, ondanks het feit dat Fini zelf de beelden noch kan horen noch kan zien. Waarneming is niet vanzelfsprekend.

Fini’s levensverhaal wordt gekenmerkt door dertig jaar van bedlegerigheid en volkomen isolatie. Het verlies van communicatie betekent een breuk met een wereld waar verbinding vanzelfsprekend is. Het duurt niet lang voordat zich een brok in de keel aandient bij het aanschouwen van haar tragisch lot. Desondanks heeft Fini haar leven gewijd aan het ondersteunen van mensen die haar lot delen en fungeert zij binnen ‘Land of Silence and Darkness’ als gids in deze eenzame werelden van stilte en duisternis.
Communicatie in deze ijzingwekkende situaties verloopt via tactiele gebaren: het tikken op vingers en handpalmen, waarbij de hand zich voordoet als een muziekinstrument. Via deze taal van de hand ontmoet Fini Elsa, een vrouw die haar moeder—en daarmee haar enige gesprekspartner—is verloren. Elsa verblijft in een instelling voor mensen met een verstandelijke beperking, nadat geen enkel verpleeghuis haar wilde ontvangen. Dit is geen plek voor haar en leidt tot verdere terugtrekking en het verstommen van haar spraak.

Daarnaast bezoekt Fini twee kinderen die doof en blind zijn geboren en de wereld nooit anders hebben gekend. Door zorgzame maar ook moeizame educatie zijn zij in staat de meest elementaire boodschappen uit te wisselen. Hun innerlijke belevingswereld, en hun begrip van abstracte concepten als hoop en geluk, blijft echter grotendeels een mysterie. Het meest schrijnende voorbeeld vormt de 22-jarige Vladimir, die eveneens doof en blind is geboren, maar nooit enige vorm van basiseducatie heeft gekregen en hoogstwaarschijnlijk nooit een manier van communiceren zal ontwikkelen. De gedachte is afschuwelijk: een menselijke ziel volledig afgesloten van de wereld, alleen in het donker.

Hierin openbaart zich de hartverscheurende kracht van de documentaire. Op ingetogen wijze, met Fini als nobele bemiddelaar, toont Herzog aan dat het hier nog steeds om menselijke zielen gaat. Dat, hoewel we hen niet volledig kunnen bereiken, deze mensen net zo levendig zijn als ieder van ons. Hun levens worden gevolgd met een opmerkelijke eenvoud. Herzog begrijpt dat zijn eigen persoon hier geen plaats heeft en ruilt zijn gebruikelijke poëtische commentaar in voor een tedere en empathische benadering. Hij is hier niet zozeer gastheer, maar eerder een vlieg op muur, die ruimte laat aan Fini en haar gemeenschap. Daardoor komen deze mensen zo direct mogelijk over en wordt blootgelegd wat Herzog tot de dag van vandaag zoekt: innerlijke werelden, dromen en menselijkheid. Het is somber maar ook onbeschrijfelijk mooi wanneer Fini onze hand niet loslaat, want anders is het alsof we duizenden kilometers van elkaar verwijderd zijn.

Sef Brouwers

Waardering: 4.5