Lolita (1962)

Regie: Stanley Kubrick | 153 minuten | misdaad, drama | Acteurs: James Mason, Shelley Winters, Sue Lyon, Gary Cockrell, Jerry Stovin, Diana Decker, Lois Maxwell, Cec Linder, Bill Greene, Shirley Douglas, Marianne Stone, Marion Mathie, James Dyrenforth, Maxine Holden, John Harrison, Colin Maitland, Terry Kilburn, C. Denier Warren, Roland Brand, Peter Sellers

In 1960 maakte Stanley Kubrick ‘Spartacus’, een avonturenfilm met Kirk Douglas in de hoofdrol. ‘Spartacus’ was een winstgevende film, maar werd door Kubrick zelf als een niet geslaagd project beschouwd. Na een langdurig conflict met de producenten – Kubrick had een heel andere film in gedachten – mocht de regisseur tijdens de montage niet aanwezig zijn. Kubrick was woedend, en terecht, aangezien ‘Spartacus’ zou uitgroeien tot zijn minst karakteristieke film. Toen hij aan zijn volgende project begon wilde hij hoe dan ook meer creatieve vrijheid. Het is daarom des te opmerkelijker dat ‘Lolita’ – naar Vladimir Nabokovs gelijknamige roman – zijn opvolger werd. Een verfilming van dit omstreden boek was gewaagd, vonden ze in de jaren zestig. En ja, zoals een ieder al had kunnen raden, veroorzaakte de film een storm van kritiek. De consensus van critici en bioscoopbezoekers was verdeeld, en in verschillende landen werd de film gecensureerd. Maar ‘Lolita’ zou natuurlijk geen film van Stanley Kubrick zijn zonder de nodige controverse. Dispuut is inherent verbonden aan de begeerde filmmaker.

‘Lolita’ vertelt het verhaal van de literaire wetenschapper Humbert Humbert (James Mason), die een kamer huurt in het huis van de weduwe Charlotte Haze (Shelley Winters). Hij doet dit alleen omdat hij een seksuele obsessie heeft ontwikkeld voor haar dochter, de veertienjarige Lolita (Sue Lyon). Hij besluit om te gaan trouwen met Charlotte, om zo dichter bij Lolita te komen. Wanneer Charlotte om het leven komt bij een verkeersongeval, wordt hij de voogd van haar dochter. Humbert is zielsgelukkig, maar ontdekt al snel dat zijn nieuwe leven met Lolita ook zijn schaduwzijden kent. Humbert wordt verteerd door gevoelens van paranoia, waardoor zijn band met Lolita steeds meer onder druk komt te staan. Zijn zoektocht naar geluk lijkt bovendien telkens te worden belemmerd door een immer aanwezig figuur: de energieke, doch listige schrijver Clare Quilty (Peter Sellers).

Het is geen geheim dat Kubricks ‘Lolita’ afwijkt van Nabokovs oorspronkelijke roman. Kubrick was tijdens de productie genoodzaakt om veel van de oorspronkelijke aspecten aan te passen. Aan de ene kant zijn deze opgelegde restricties spijtig. Maar aan de andere kant kunnen we ook spreken van een gelukkige samenloop van omstandigheden. Vanwege alle inperkingen heeft Kubrick namelijk veel meer kunnen spelen met symboliek, implicatie en bovenal: humor. De gevoelige thematiek van het boek (de seksuele aantrekkingskracht van Humbert op de minderjarige Lolita) zit door de film heen geweven door middel van subtiele dialogen en geestige toespelingen. ‘Lolita’ is een gitzwarte satire, waarin Kubrick humor hanteert om te laten zien hoe irrationeel en vol misplaatste emotie wij als mensen zijn en zitten. Dat hij altijd de juiste balans tussen kolder en substantie weet te vinden, getuigt van zijn talent.

In een film vol tegenstrijdige karakters, is Humbert mogelijkerwijs het meest ambivalente heerschap. Humbert – voortreffelijk gespeeld door James Mason – is niet zozeer verliefd op Lolita. Hij ziet haar meer als een sekssymbool. Ze is als het ware een trofee voor hem. Niets gaat hem te ver om zijn doel te verwezenlijken. Hij veroorzaakt tijdens de film steeds meer chaos om Lolita in zijn bezit te krijgen. Zijn obsessie is beangstigend, maar op de eerste plaats volledig destructief. Humbert lijkt dit niet in te zien. Hij is welbespraakt en charmant, maar mist elk greintje empathie. Hij kijkt neer op mensen en ziet zichzelf als een superieur persoon. Toch is hij bij lange na niet zo slim als hij denkt te zijn. Humbert mag dan wel de hoofdpersoon zijn, maar hij wordt door elk ander karakter om de tuin geleid.

Clare Quilty is Humberts grootste tegenstander. De twee mannen zijn elkaars directe spiegelbeeld. Het zijn allebei huichelaars die elkaar in elk opzicht proberen af te troeven met het doel om Lolita in te palmen. Quilty doet dit door rechtstreekse manipulatie en deceptie. Hij is constant verschillende mensen aan het spelen en weet te overtuigen door zijn joviale persoonlijkheid. Humbert beschikt niet over zulke eigenschappen. Hij heeft niet de charisma, noch de vindingrijkheid die Quilty bezit. Maar waar Humbert zo nu en dan nog emotie toont, blijft dit bij Quilty uit. Quilty doet alles, behalve zijn ware zelf tonen. Misschien heeft hij hier niet het lef voor. Of misschien is hij compleet leeg vanbinnen. Peter Sellers, die twee jaar later de titulaire rol in Kubricks ‘Dr. Strangelove’ op zich zou nemen, vertolkt Quilty voortreffelijk. Sellers doorbreekt meerdere malen bijna de vierde wand, maar laat zijn personage nooit uitgroeien tot een karikatuur. Hij is zowel ondoorgrondelijk als humoristisch.

‘Lolita’ is ietwat onderbelicht gebleven in het oeuvre van Stanley Kubrick. Onterecht, want de film heeft ontzettend veel te bieden. De film is tijdloos, maar tegelijkertijd ongrijpbaar. Kubrick nodigt je uit om na te denken en geeft zoals vaker in zijn werk geen makkelijke antwoorden. In 1997 werd een nieuwe versie van ‘Lolita’ gemaakt, met Jeremy Irons en Dominique Swain in de hoofdrollen. Compleet overbodig. Wie zich waagt aan een door Stanley Kubrick aangeraakt stuk bronmateriaal, maakt vanaf het begin eigenlijk al geen schijn van kans.

Len Karstens

Waardering: 4.5