Memory (2025)

Regie: Vladlena Sandu | 98 minuten | documentaire

‘Memory’ is een lyrisch spel van fictie en documentaire, waarin we meekijken door de ogen van een zesjarig meisje dat opgroeit in een tijd die wankelt tussen perestrojka, propaganda en het onvermijdelijke uitbreken van de oorlog tussen Tsjetsjenië en Rusland. Vladlena (door haar moeder “Vlada” genoemd) verhuist na de scheiding van haar ouders naar Grozny, waar ze bij haar grootouders terechtkomt. Het decor is een vervallen huis, een ruïne die symbool staat voor het huis van Sandu’s grootouders — en hoogstwaarschijnlijk ook echt dat huis was. Een plek die tegelijk instort en blijft bestaan, zoals de familie die erin leeft. En hoewel de oorlog nog moet uitbreken, is geweld al een constante in haar omgeving; niet alleen buiten, maar in haar eigen familiegeschiedenis.

Haar grootvader Mikhail Alexandrovich zag als achtjarige hoe zijn vader als politieke gevangene in een Goelag in Siberië werd neergeschoten. Jaren later woont hij met zijn vrouw in Grozny, waar zij hun kleindochter opvangen. Vlada is bang van hem — zijn woede-uitbarstingen wanneer hij drinkt, de momenten waarop hij haar met een bijl achternazit of met riemslagen straft omdat zij in zijn ogen een duivelskind is. Maar soms, heel even, breekt er iets open: dan zit hij naast haar aan de piano en tokkelt hij met de vingers die hij nog overheeft, de helft verloor hij tijdens de Tweede Wereldoorlog. In die korte momenten herken je een glimp van de jongen die hij ooit was, net zo kwetsbaar als Vlada zelf.

Op school krijgt Vlada tijdens de perestrojka drie woorden ingeprent: Moeder, Moederland en Lenin. Het is de tijd waarin propaganda nog het ritme van de klas bepaalt, totdat de politieke realiteit ineens omslaat. Jeltsin staat voor de deuren van het Kremlin en neemt de macht over van Gorbatsjov; televisieprogramma’s als dat van Allan Chumak — de helderziende die families via de televisie beloofde water te kunnen “opladen” tegen ziektes — verdwijnen en maken plaats voor Amerikaanse cartoons. Een nieuwe wereld dringt de woonkamer binnen, maar de oude blijft in het lichaam van de familie achter.

Die dubbele beweging — geweld tegenover zachtheid, kindertijd tegenover trauma — vormt de kern van ‘Memory’. De film gaat niet alleen over oorlog, maar over de erfenis ervan: hoe trauma generaties lang doorsijpelt, hoe het lichaam en het geheugen van een familie worden gevormd door gebeurtenissen die soms niet eens in woorden passen.

Toch zet Sandu de kijker eerst op het verkeerde been. Tijdens de openingstitels klinkt “It’s My Life” door de speakers, begeleid door neonkleurige credits die haast feestelijk ogen. Vladlena’s naam verschijnt vier keer — scenario, regie, montage, een film van — alsof ze nog vóór de film begint haar aanwezigheid wil vastpinnen. Maar zodra het eerste beeld verschijnt, valt die bravoure weg: een klapperbord, een meisje alleen op het strand, dat in stilte een zandkasteel bouwt. Een breekbare constructie in een wereld waar niets overeind blijft. Dat meisje verandert langzaam in Vladlena Sandu zelf. Ze kijkt steeds recht de camera in, zonder expressie, zonder beweging, alsof ze uitsluitend registreert wat er voor haar staat.

Sandu filmt deze wereld in strak gecomponeerde scènes die aanvoelen als herinneringen die steeds opnieuw moeten worden opgeroepen om niet te verdwijnen. De film zweeft tussen reconstructie en droom, tussen gerichte mise-en-scène en rauwe waarheid. Het doet denken aan Victor Erice’s ‘The Spirit of the Beehive’, waar trauma als een schaduw om een familie heen hangt zonder ooit benoemd te worden.

‘Memory’ is geen oorlogsfilm en geen bekentenis. Het is een film over wat achterblijft. De ruïne, de grootvader, het kind dat kijkt zonder te weten hoe het moet duiden — archieven van een verleden dat niet wil verdwijnen. Sandu toont hoe herinnering een litteken wordt, en hoe geweld zich huisvest in onze huizen, onze lichamen, in het spel van kinderen die niet weten wat ze herhalen.

Martijn Smits

Waardering: 5

Speciale vertoning: IDFA 2025