Miyazaki: Spirit of Nature – Miyazaki: L’Esprit de la Nature (2024)

Regie: Léo Favier | 83 minuten | documentaire | Met: Philippe Descola, Shin-Ichi Fukuoka, Seiji Kanoh, Gorô Miyazaki, Timothy Morton, Susan Napier, Toshio Suzuki, Hiromasa Yonebayashi

Hayao Miyazaki, een van de oprichters van animatiestudio Ghibli en verantwoordelijk voor vele succesvolle, prachtig vormgegeven en inhoudelijk waardevolle (animatie)films, verdient alle lof die hij krijgt en is begrijpelijkerwijs al verschillende keren onderwerp geweest van een documentaire. Zijn ervaringen met oorlog werken vaak door in zijn fascinerende werk, net als zijn visie op de verhouding van de mens tot de natuur; en dat smeekt om onderzoek en verdieping. Leo Faviers ‘Hayao Miyazaki: Spirit of Nature’ zal wellicht voor de fans die al eerdere docu’s hebben gezien, weinig nieuws te verkondigen hebben, maar voor andere geïnteresseerden is het een prima eerste duik in het professionele leven en de beweegredenen van deze meesterlijke filmmaker.



Het was de intentie van Favier om het thema van de natuur – en onze omgang hiermee – als rode draad te gebruiken bij de bespreking van het werk van Miyazaki. En dat is goed te begrijpen: dit onderwerp komt in vrijwel al zijn films terug en is voor Miyazaki zelf een erg belangrijk thema. Door dit onderwerp te onderzoeken en in zijn films te analyseren, leer je vanzelf Miyazaki beter kennen. Maar er is (natuurlijk) wel meer dat de filmmaker bezighoudt en van invloed is geweest op zijn films (en manga’s). Favier kon mede daarom niet voorkomen, zo ontdekte hij ook zelf, dat de documentaire een wat bredere blik kreeg en een wat traditionelere vorm. 



Dit is op zich niet erg – het is allemaal interessant en legitiem genoeg – maar het zorgt er soms voor dat de film wat te erg op twee – of nog meer – gedachten hinkt, of dat er wat geforceerd verbanden worden gelegd. Bijvoorbeeld tussen de ervaringen van Miyazaki met oorlog (hij is in 1941 geboren en veel van zijn eerste herinneringen zijn van bombardementen) en de impact hiervan op de natuur; en vervolgens de verwerking hiervan in een van zijn films, zoals ‘Porco Rosso’. Soms is het niet erg om het hoofdthema los te laten en gewoon volledig een ander onderwerp te benoemen als inspiratiebron. De gedachte was wellicht dat dit de film zwakker zou maken, maar dit hoeft helemaal niet te gebeuren. Integendeel; het maakt zowel Miyazaki zelf als de films nog wat meer gelaagd en driedimensionaal.

En je komt genoeg te weten, zeker als je nog niet zoveel achtergrondkennis hebt. Je ziet hoe Miyazaki begonnen is, wie zijn grote voorbeeld en mentor was, hoe studio Ghibli is ontstaan – en waar de naam vandaan komt -, wanneer zijn grote doorbraak in het Westen kwam, maar vooral ontdek je wat hij wil bereiken met zijn films en hoe hij zijn persoonlijke observaties over de wereld en de mensheid hierin verwerkt. Ook Miyazaki’s nauwe betrokkenheid bij niet alleen de inhoudelijke maar ook de technische aspecten van de film – zo tekent hij de meeste storyboards gewoon zelf en helpt hij ook graag mee met de key animation (feitelijk het vormgeven van de beweging) – is erg mooi om te zien. Het wordt duidelijk dat hij een groot verhalenverteller is, maar bovenal een animator in hart en nieren.

Maar het centrale thema – over de natuur en de plaats van de mens hierbinnen – wordt ook zeker genoeg onderzocht, met interessante inzichten van tal van experts, waaronder biologen, antropologen, ecologen, en Miyazaki-biografen. Alle ideeën die voorbijkomen, ondersteund met beelden uit Miyazaki’s films, zorgen ervoor dat je meteen weer de besproken films wil gaan bekijken, ‘gewapend’ met deze kennis, waardoor de kijkbeleving nóg rijker zal worden. Zo is het interessant om erachter te komen dat Miyazaki heel vaak tekeningen maakte met een varken in de hoofdrol, en dat het hoofdpersonage in ‘Porco Rosso’ (ook een varken) eigenlijk gewoon Miyazaki’s alter ego is.

Ook de analyse van verschillende scènes en situaties in ‘Ponyo’ zijn mooi en laten je hier weer net iets anders of aandachtiger naar kijken. Zoals het moment dat Ponyo met zijn menselijke ‘familie’ in hun knusse huisje zorgeloos van een kopje thee geniet, terwijl er buitenshuis een ware tsunami plaatsvindt. In het kort: je moet altijd tijd vrijmaken voor elkaar, zelfs in dreigende of duistere tijden. Hierop aansluitend zien we ook hoe Miyazaki zelf tot het besef komt dat je niet altijd alles vanaf grote afstand moet bekijken, maar dat wanneer je ‘inzoomt’ op de schoonheid van een stukje natuur of een mooi kabbelend beekje, je hier intens van kunt genieten.



Al met al krijg je als kijker een aardig idee van wat Miyazaki drijft en wat de aanleidingen waren – uit de realiteit en/of zijn eigen fantasie – voor zijn films. De laatst paar minuten vallen helaas een beetje uit de toon. Op zijn minst was hier meer context welkom geweest. Het gaat hier in het bijzonder om zijn laatste twee films (op het moment van schrijven): ‘The Wind Rises’ en ‘The Boy and the Heron’. Over deze films wordt gezegd dat ze nauw verbonden zijn met de familiegeschiedenis van Miyazaki, maar hier wordt nauwelijks op ingegaan. Terwijl er meer dan genoeg over te zeggen is. 



Weliswaar komt ‘The Wind Rises’ eerder in de docu langs via fragmenten en wordt er nog even verteld over de fascinatie van Miyazaki voor vliegtuigen en vooral het Mitsubishi Zero-vliegtuig, waar zijn vader en oom onderdelen voor maakten (terwijl hij tegelijkertijd haatte waar ze voor stonden). Maar de film had meer aandacht verdiend. En hetzelfde geldt voor ‘The Boy and the Heron’, waarvan de oorspronkelijke titel ‘How do you live?’ genoemd wordt als centrale vraag voor de kijker. Maar zonder daarbij terug te verwijzen naar het hoofdthema van de documentaire (onze verbinding met de natuur) of enige andere verdieping te geven. Dat is jammer en voelt een beetje gehaast. 



Waarschijnlijk kwam ‘The Boy and the Heron’ uit toen deze docu al praktisch af was, maar het was alsnog waardevol geweest om nog wat stil te staan bij de plaats van de film in het oeuvre van Miyazaki of de bespreking van de film op een andere manier nog wat meer body te geven. Aan de andere kant mogen we blij zijn met wat we alsnog hebben gekregen in deze docu. ‘Hayao Miyazaki: Spirit of Nature’ mag dan niet zo gek veel nieuws te vertellen hebben voor de die hard fans, het zal voor velen een meer dan interessant inkijkje zijn in de (belevings)wereld en belangrijkste thema’s van deze grote filmmaker.

Bart Rietvink

Waardering: 3.5

Bioscooprelease: 18 september 2025