Ordet (1943)

Regie: Gustaf Molander | 108 minuten | drama | Acteurs: Victor Sjöström, Holger Löwenadler, Rune Lindström, Stig Olin, Wanda Rothgardt, Gunn Wållgren, Inga Landgré, Ludde Gentzel, Torsten Hillberg, Olle Hilding

Meer dan een decennium voor Carl Th. Dreyers ‘Ordet’ (1955) had acteur en regisseur Gustaf Molander het gelijknamige toneelstuk uit 1925 van Kaj Munk al eens naar het filmdoek vertaald. Hoewel onbekender en minder geprezen dan de versie van Dreyer is de vroegere filmversie van het toneelstuk over een geloofscrisis binnen een plattelandsfamilie allesbehalve onbemind.

Molander toont dat juist voor diep gelovigen vertwijfeling een almachtige splijtzwam kan zijn. Aan de ene kant begeleidt patriarch pur sang, Knut Borg Sr. (Victor Sjöström, een acteur en regisseur onder meer bewonderd door Ingmar Bergman), zijn drie zonen en aanhang goedlachs; aan de andere kant is hij koppig strikt in het Lutheraans. Zo verbiedt senior zijn gezin om de buurman van verderop, een predikant Petter (Ludde Gentzel) van de vrije kerk, in het hart te sluiten. Echter dan heeft de patriarch gerekend buiten de verliefdheid van zijn jongste zoon Anders (Stig Olin) voor Ester (Inga Landgré), de dochter van de predikant.

Zoniet een grotere beproeving is Borgs middelste zoon, Johannes (Rune Lindström). De jonge predikant in opleiding verandert in een geestelijk wrak wanneer zijn verloofde verongelukt. Als Atlas torst Johannes schuldgevoelens met zich mee tot hij bekend staat als de dorpsgek. Maar het leed voor de familie is dan nog niet over. Zo heeft elke zoon van Borg senior, zoals een oudtestamentisch verhaal betaamt, aardse zwaktes.

In ‘Ordet’ ligt de dwaalgang van Johannes eng dicht bij een toegangspoort tot, wellicht, een alternatieve werkelijkheid waarin het werk van het hemelse en zijn tegenhanger in een ander daglicht komt te staan. Die wereld is bijna van magische natuur. Natuurwetten zijn er immers voor de wetenschapper, rekenkundige voor de boekhouder, en het onverwachte van het slordige leven voor iedereen daarbuiten. Dus, of je nu wel of niet gelovig bent, laat ‘Ordet’ zien dat sommige zaken tussen hemel en aarde alle wetten kunnen tarten.

Zwart-wit geschoten films hebben in vergelijking met kleurfilms een geheel eigen schoonheid. In kleurfilms kan je makkelijk voorbijgaan aan grijstinten, de talloze schakeringen in de schaduw, die over het leven waken. Zo komen in ‘Ordet’ zowel de strak gekadreerde begrafenissen tot hun koude (rillingen) recht als de sporen van de straffe wind die elke grasspriet in de idyllische omgeving en in tochtige kamers van de boerderij bezoekt. Net als voor de personages is een staat van dromen altijd dichtbij in Molanders ‘Ordet’.

Als een onstilbare razernij vreet ‘Ordet’ zich door de melodramatische plot heen. Soapseries op televisie zouden er een puntje aan kunnen zuigen. De begrafenis van een familielid is net achter de rug of plotsklaps kijk je naar gedartel van twee jonge geliefden tussen het helmgras. Lief en leed binnen de familie volgt elkaar zo snel op dat de film je binnen één zucht van een lach naar een traan kan transporteren. De ene keer werkt dat stukken beter dan de andere keer, maar de kijker zal de ‘Ordet’ van Molander niet achteloos van zich af kunnen schudden.

Roy van Landschoot

Waardering: 3.5