Overval (1980)

Regie: Dick Maas | 5 minuten | korte film | Acteurs: Joseph van Hetten, Helmert Woudenberg, Olga Zuiderhoek

‘Overval’ (1980) is een korte film (van 5 minuten) van Dick Maas, waarin een witte man tijdens het joggen tegen een zwarte man aanbotst en hem ervan beschuldigt zijn portemonnee te hebben gestolen. De film maakt mooi gebruik van Steadicam – of een dolly – terwijl de man richting de camera jogt maar verder is er niet zo veel positiefs over te zeggen. Vooral omdat je de ‘verrassende’ wending in de film al mijlenver van te voren aan ziet komen.

De film stelt de kijker (of recensent) weer voor zo’n typisch ‘Maasiaans’ dilemma. Zo worden er expliciete vooroordelen en denigrerende teksten gebruikt jegens zwarte mensen, met name de zinsnede ‘vieze neger’. Maar in hoeverre kunnen we dit de filmmaker zelf aanrekenen? Is Dick Maas óf de film hiermee – indirect – aan het discrimineren? Of veroordeelt Maas de personages die dit zeggen zelf juist?

De personages in films van Dick Maas zijn niet zelden grofgebekt of een tikkeltje ordinair en spuien daarom wel eens wat minder beschaafde of discriminerende teksten. Hoewel dat logisch is – en niets zegt over de persoonlijke mening van de filmmaker – is het natuurlijk wel goed om altijd kritisch te blijven en goed het onderscheid te maken tussen naar wat er binnen de film wordt gecommuniceerd én wat dóór de film(maker).

In het geval van ‘Overval’ lijkt de zwarte jogger door de film(maker) zelf niet als slecht of minderwaardig te worden gezien en het wordt daarnaast gaandeweg duidelijk dat juist de (witte) hoofdpersonen zich moreel gezien afkeurenswaardig gedragen. Tegelijkertijd wordt het hoofdpersonage niet bepaald gestraft voor dit gedrag en wordt van de kijker verwacht dat hij aan het eind met ze meelacht. Alsof het een soort antihelden zijn.

Het is waarschijnlijk genoeg om te constateren dat de film(maker) niet achter zijn hoofdpersonages staat. En, toegegeven, zonder de inherente vooroordelen van de hoofdpersoon, had de film niet (zo goed) gewerkt. Als de vermeende overvaller ook wit was geweest, had de jogger hoogstwaarschijnlijk geen aanleiding gehad – of liever ‘gevoeld’ – om achter hem aan te gaan. Je kunt je nog steeds vragen of het allemaal zo grof had gemoeten maar dan wordt het meer een kwestie van stijl.

Los van eventuele (ontbrekende) subtiliteiten is ‘Overval’ niet echt een hoogvlieger. Ja, de wending zal – ondanks haar voorspelbaarheid – best een milde glimlach opleveren. En vooruit, Olga Zuiderhoek heeft wel een paar droogkomische opmerkingen. Maar dat was het dan wel. Er zijn beter geslaagde Maas-shorts te vinden. Gelukkig duurt de film, in tegenstelling tot deze recensie, niet zo lang.

Bart Rietvink

Waardering: 2

Speciale vertoning: Dick Maas – Compleet & Ongefilterd, 16 januari – 4 maart 2026, Eye Filmmuseum