Sex, Lies, and Videotape (1989)

Regie: Steven Soderbergh | 100 minuten | komedie, drama | Acteurs: James Spader, Andie MacDowell, Peter Gallagher, Laura San Giacomo, Ron Vawter, Steven Brill, Alexandra Root, Earl T. Taylor, David Foil

In 1989 won de 26-jarige Steven Soderbergh met zijn erotische anti-thriller ‘Sex, Lies, and Videotape’ de Palme d’Or in Cannes – een revolutionair moment voor de onafhankelijke filmbeweging, die daarmee de mainstream binnendrong. De film markeerde echter ook een bredere culturele verschuiving. In een decennium dat seksualiteit nog presenteerde als glossy spektakel vol macht, gevaar en manipulatie, koos Soderbergh voor een uitgekleed kamerstuk waarin seks nauwelijks wordt getoond, maar des te meer wordt besproken.

Vanuit de stoel van haar therapeut verkondigt Ann (Andie MacDowell) dat seks overschat wordt in verhouding tot grotere maatschappelijke problemen. Terwijl zij haar seksualiteit bespreekt, toont de film hoe haar man John (Peter Gallagher) het beoefent, als hij het bed deelt met haar zus Cynthia (Laura San Giacomo). Wanneer Johns oude studievriend Graham (James Spader), een introspectieve vagebond, bij hen komt logeren, ontstaat er ongemak. Ann raakt echter gefascineerd wanneer Graham zijn merkwaardige hobby onthult: hij interviewt instemmende vrouwen op video over hun seksuele ervaringen en construeert zo een vorm van intimiteit.

Wat pervers lijkt, blijkt complexer. Grahams tapes suggereren dat een gesprek ook intiem en erotisch kan zijn. Ook schuilt er iets progressiefs in de wanhopige behoefte van de vrouwen om gehoord te worden. De camcorder wordt zo een instrument dat zonder schijn onderzoekt wat het betekent om intiem te zijn met een ander. Toch blijft de machtsverhouding twijfelachtig. De vrouwen lijken zich bevrijd te voelen door de aandacht van de camera, maar Graham bepaalt uiteindelijk de voorwaarden. Hij creëert een sfeer van veiligheid die de illusie van controle wekt, terwijl hij degene is die regisseert, archiveert en bewaart. Hij ontneemt nog steeds iets van ze – niet fysiek, maar in beeld. Vastgelegd, en daarmee in zekere zin in zijn bezit.

Spader speelt Graham als een therapeut, maar zijn gevoelige en stille indringendheid maskeert de mate waarin zijn stortvloed aan persoonlijke vragen als professioneel aanvoelen. MacDowell maakt van beteuterdheid een kunstvorm. Samen fluisteren ze een dromerige tweespraak, waarin de kijker medeplichtig wordt aan hun intimiteit. De dialogen zijn soms bot en direct, maar passen bij de vier naturalistische acteerprestaties. Uiteindelijk draait alles om de onderlinge relaties; al het andere verdwijnt naar de achtergrond. De personages, die doelmatig elk een andere mentaliteit hebben ten aanzien van seks en intimiteit, worden voortdurend met elkaar vergeleken. Zo overlapt audio en beeld uit verschillende scènes, waardoor er een contrast ontstaat tussen wat gezegd wordt en wat daadwerkelijk gebeurt.

De prikkelende titel verleidt, maar de film blijkt intellectueler dan wellustig. Door seks emotioneel in plaats van picturaal te benaderen, wordt het onverwacht erotisch juist doordat er niets expliciet getoond wordt. Soderbergh presenteert een volwassen visie op relaties waar intimiteit belangrijker is dan opwinding. ‘Sex, Lies, and Videotape’ is op momenten hypnotiserend en voyeuristisch, maar blijft consequent gericht op schaamte en verlangen. De lo-fi beelden en de logge camcorder verraden het tijdperk, maar de thematiek is actueler dan ooit in een wereld waarin technologie zich nog dieper in onze intimiteit heeft genesteld. Doordat het publiek deelneemt aan deze gemeenzaamheid, wordt de kijker in veel opzichten de therapeut die de personages observeert terwijl ze hun geheimen onthullen. Tegelijkertijd suggereert de film iets ongemakkelijkers: dat wij zelf plaats zouden kunnen nemen voor Grahams camera – en misschien bevrijd kunnen worden door simpelweg te spreken en te luisteren.

Sef Brouwers

Waardering: 5