Sporen van Indië (2023)

Regie: Reda van der Putten | 71 minuten | documentaire

Een documentaire over Nederlands-Indië; het zou een warm welkom moeten zijn, met de toenemende aandacht in Europese landen om het eigen koloniale verleden kritisch te belichten. Een land dat immers zijn eigen (traumatische) verleden en acties niet erkent, zal er ook onder lijden. ‘Sporen van Indië’ bewijst echter dat het ook anders kan, heel anders.

Vertrekkend vanuit het idyllische Amersfoort, dat centraal in Nederland ligt, maken de filmmakers de link met de kolonie Indië. Ze tonen straatnamen met verwijzingen naar onder meer Sumatra en Java. De herinneringen aan de kolonie leven in het dagdagelijkse leven. Via mooi brononderzoek tonen ze aan dat velen vanuit de stad naar ‘De Oost’ trokken, maar dat Amersfoort ook actief gepensioneerde kolonisten wilde aantrekken. Er was dus een wisselwerking tussen Nederlands-Indië en het moederland.

Van meet af aan is ‘Sporen van Indië’ een anachronistische documentaire die geen moeite heeft om historische gebeurtenissen kritiekloos te incorporeren in een nationalistisch verhaal. De Nederlandse natie, aldus de makers, bestond kennelijk al in de 16e eeuw. Er wordt gestrooid met pop-up-argumenten – de befaamde ‘gouden 17e eeuw’ kan uiteraard niet ontbreken – alsof het niets is. Om dan nog maar te zwijgen van een binaire argumentatie. Dat zijn nog maar de eerste tien minuten; de context waarmee je naar de crux van het verhaal moet gaan. Het maakt dat de vreselijke animaties en lachwekkende voice-overs nog relatief meevallen.

De verovering van Nederlands-Indië – die net zoals elke vorm van kolonialisme gepaard gaat met geweld – wordt niet eens benoemd. Haast deus ex machina-gewijs slagen de Nederlanders er kennelijk in de Indonesische inwoners te bezetten. Erger nog, dezelfde imperialistische retoriek en discourse die de Nederlandse kolonisten hanteerden voor hun legitimatie, worden gewoonweg gereproduceerd. Indonesië wordt gepresenteerd als terra nullius dat ‘ontwikkeld’ moest worden; een heldhaftige taak die de Nederlanders op zich namen. Het is haast indrukwekkend dat een tegenstem achterwege wordt gelaten. In het tweede deel worden weliswaar persoonlijke verhalen van ‘Molukken’, ‘Indo’s’ en ‘Pinda’s’ in beeld gebracht, maar alweer eenzijdig. Zij hebben het kennelijk allemaal naar hun zin in Nederland, waar ze gezellig Indorock produceren. Er bestonden bij wijze van spreken nooit ongelijke machtsrelaties, noch in de kolonie, noch in Nederland. Beseffen de makers dan niet dat dit krampachtig aanvoelt?

Rommelig, simplistisch, ongebalanceerd en kritiekloos; ‘Sporen van Indië’ is een pijnlijke film om naar te kijken. Het vertelt zo goed als uitsluitend de verhalen van Nederlanders en hun ervaringen met Nederlands-Indië, waardoor het compleet zijn doel mist. Het is niet dat verhalen van en over kolonisten niet verteld mogen worden; integendeel, deze doen er ook toe. Echter, de andere kant van dat imperiale verhaal gewoonweg niet belichten, werkt niet en wekt verkeerde indrukken op. Hierdoor faalt de documentaire in veel opzichten, met name de erkenning van de donkere pagina’s van Nederlands imperialisme die gepaard gingen met ontwrichting, uitbuiting en geweld. Na het kijken ben je haast verrast dat de Indonesiërs onafhankelijkheid willen. Daarnaast is de stelling dat kolonies ook een impact hadden op het moederland allesbehalve vernieuwend. ‘Sporen van Indië’ maakt zich er goedkoop vanaf.

Nick Majchrowicz

Waardering: 1

Bioscooprelease: 15 augustus 2025