Tess (1979)

Regie: Roman Polanski | 186 minuten | drama, romantiek | Acteurs: Nastassja Kinski, John Collin, Tony Church, Peter Firth, John Bett, Tom Chadbon, Rosemary Martin, Leigh Lawson, Sylvia Coleridge, Jacob Weizbluth, Richard Pearson, Fred Bryant, Arielle Dombasle, David Markham

‘The Godfather’, ‘Apocalypse Now’, ‘Barry Lyndon’, ‘Star Wars: Episode IV – A New Hope’, et cetera. De jaren 70 waren misschien wel het hoogtepunt voor wat we tegenwoordig in het Engels kennen als de “epic”. Roman Polanski, in die tijd vooral bekend van ‘Rosemary’s Baby’ en ‘Chinatown’, heeft met ‘Tess’ geprobeerd een dergelijke film te maken en tot op zekere hoogte is hij daarin geslaagd.

Tess (Nastassja Kinski) is een plattelandsmeisje uit een arm gezin. Haar vader, John Durbeyfield (John Collin), komt erachter dat zijn familie blauw bloed heeft. Ze zijn afstammelingen van de bijna uitgestorven familie D’Urberville. Moeder Durbeyfield bekokstooft een plan om Tess naar de enige nog levende familieleden te sturen, in de hoop op wat financiële steun. De nog levende D’Urbervilles zijn namelijk behoorlijk rijk. Met frisse tegenzin begint Tess aan dit avontuur.

Eenmaal bij de D’Urbervilles aangekomen, pakt het plan van de Durbeyfields toch iets anders uit. Hoewel ze wat steun ontvangen, moet vooral Tess dat bekopen met ingrijpende ervaringen. Alec D’Urberville (Leigh Lawson) heeft wel een oogje op haar en hij kan zijn handen niet thuishouden. De aanranding leidt, zonder dat Alec dat weet, tot een zwangerschap. Het kind komt ter wereld, maar overlijdt kort daarna. De aanranding en de dood van haar kind zijn trauma’s die Tess nog lang zullen achtervolgen.

‘Tess’ is een verhaal dat door Polanski groots wordt gebracht. In een bijna drie uur durende film, verspreid over grote delen van Engeland, doet het in veel opzichten denken aan een meer bescheiden ‘Barry Lyndon’, met een vrouwelijke hoofdrolspeler. Niet alleen wat betreft het landelijke gevoel dat beide films afgeven, maar ook in de manier waarop het hoofdpersonage wordt opgebouwd en afgebroken in een tijdspanne van drie uur. Polanski lijkt veel inspiratie te hebben opgedaan uit Kubricks film. ‘Tess’ zou je kunnen omschrijven als een soort mengelmoes van het decor van ‘Barry Lyndon’ en de stijl van ‘Days of Heaven’.

Dat Kinski een nepobaby is, mag geen verrassing heten, maar de negatieve connotatie die daarvan uitgaat, verdient ze allerminst. In ‘Paris, Texas’ bewees ze zich al eens, en ook in ‘Tess’ doet ze dat. Haar optreden is veelal ingetogen, maar ze krijgt van Polanski de kans om haar klasse te tonen in een aantal zeer emotioneel aangrijpende scènes. Ze wordt op het scherm vaak vergezeld door Peter Firth, die in een gedeelte van de film de romantische tegenspeler van Kinski speelt. Ook hij is zeer overtuigend. Zijn chemie met Kinski is fantastisch en in zijn ogen zien we een gebroken man. Lawson heeft niet veel schermtijd, maar tegen het einde van de film grijpt hij zijn kans om nog één keer een zeer geloofwaardige, angstaanjagend koude Alec neer te zetten.

‘Tess’ doet denken aan een citaat van Tarantino uit een interview met Charlie Rose: “Een groot deel van de films die uitkomen, je weet eigenlijk al binnen de eerste tien of twintig minuten alles wat je in de film gaat zien. Maar dat is geen verhaal. Een verhaal is iets dat zich voortdurend ontvouwt.” ‘Tess’ past die laatste kwalificatie volledig. Het is een film waarvan je op geen enkel moment weet wat er met de personages op het scherm gaat gebeuren, wat de afloop zal zijn. Het is een drie uur durende vertelling die zich langzaam voor de kijker ontvouwt. ‘Tess’ houdt het publiek in zijn greep.

Helaas kan de film niet op alle punten tot epische hoogtes reiken. De muziek is goed, maar de film eist meer. De fluiten, de harpen en de strijkers geven de film een landelijk gevoel, maar op de emotionele momenten is de muziek niet krachtig genoeg om de kijker mee te slepen in de melancholie die zich op het scherm ontvouwt.

Wat de film daarnaast ongemakkelijk maakt, is Polanski zelf. Polanski is geenszins onomstreden en zijn verleden, met de veroordeling vanwege onzedelijkheden met een minderjarige, maakt het zeer ongemakkelijk om deze film te kijken. Mede vanwege het feit dat aanranding een belangrijk thema is in de film, is het moeilijk te verkroppen dat Kinski ten tijde van de opnames grotendeels minderjarig was. Voor zover je je daaraan überhaupt moet wagen, maakt dat het ingewikkeld om kunst en kunstenaar van elkaar te scheiden.

Ondanks dat weet Polanski met zijn oog voor detail en cinematografie een wereld te scheppen waarin schoonheid als tragiek hand in hand gaan. Hoewel de film niet op alle fronten de epische hoogten bereikt die het nastreeft, biedt het een diepgaand en genuanceerd verhaal dat blijft nazinderen. De ongemakkelijke ondertoon, ingegeven door Polanski’s eigen verleden, werpt echter een schaduw over de film, waardoor het moeilijk is om volledig los van deze context te genieten van het artistieke werk.

Jelco Leijs

Waardering:

Bioscooprelease: 31 januari 1980