The Exorcist: Believer (2023)

Regie: David Gordon Green | 111 minuten | horror | Acteurs: Leslie Odom Jr., Lidya Jewett, Olivia Marcum, Ann Dowd, Jennifer Nettles, Norbert Leo Butz, Okwui Okpokwasili, Raphael Sbarge, E.J. Bonilla, Ellen Burstyn, Linda Blair, Danny McCarthy, Tracey Graves, Celeste Oliva, Antoni Corone, Norah Murphy, Chloe Traicos, Chandu Kanuri, Richard Carr III, Malena Cunningham Anderson, Emily Rachel Gordon, Linda Boston, Nick Benas, Justin Paul Warren, Seth Loven, Dylan Probert, Amanda Beth, Lariah Alexandria, Cecil Chatman, Rory Gross, Nigel Barto, Edward James Warren, Forrest Briggs, Eliseo Antonio Paredes, Lize Johnston

‘The Exorcist’ stamt uit 1973 en is dus inmiddels al stokoud. Toch geldt dit unheimische griezelepos van William Friedkin in veel opzichten nog altijd als de maat der dingen binnen het subgenre van de bovennatuurlijke horror. De sobere en rauw-realistische filmstijl, beklemmende sfeer, gelaagde personages en pure wanhoop van een moeder die haar lieftallige jonge dochter ziet veranderen in een monsterlijk en onzedelijk wezen: samen leggen ze de basis voor een mistroostig griezeljuweeltje dat in de jaren erna zelden geëvenaard, laat staan overtroffen is.

Na het origineel volgden nog een aantal prequels en Exorcist-films, die afwisselend goed (‘The Exorcist III’), redelijk (‘Exorcist: The Beginning’ en ‘Dominion: Prequel to the Exorcist’) of matig (‘The Exorcist II: The Heretic’) waren. ‘The Exorcist: Believer’ is een sequel van de hand van regisseur David Gordon Green, die eerder al de horrorklassieker ‘Halloween’ in een modern jasje stak met een drieluik van wisselende (een prima eerste deel en twee beduidend mindere vervolgen) kwaliteit. Wat betreft de canon: ‘The Exorcist: Believer’ begint vanuit de premisse dat alleen de originele Exorcist-film bestaat en negeert de andere delen, een aanpak die Green ook koos bij ‘Halloween’ (waar alleen de gebeurtenissen uit de originele eerste twee delen deel uitmaken van de prelude).

Deze bezeten vertelling begint met een proloog die zich afspeelt in Haïti, waar een zwangere vrouw zwaargewond raakt tijdens een aardbeving. Haar partner Victor moet een helse keuze maken: of zijn levenspartner redden en de baby laten sterven of zijn ongeboren dochter Angela in leven houden met fatale gevolgen voor de moeder. Dertien jaar later zien we wat zijn beslissing was. Victor heeft inmiddels een hechte band met zijn dochter. Maar als de puber met haar beste vriendin Katherine stiekem het bos ingaat om een geheimzinnig ritueel uit te voeren, raakt het tweetal vermist.

Drie dagen later worden de meiden in een paardenstal vijftig kilometer verderop gevonden. Ze hebben geen enkel besef van tijd en weten niet wat hen is overkomen. Terwijl Victor dankbaar is voor de hereniging met zijn enige dochter, gaat het meisje zich steeds zonderlinger gedragen. Ook de strenggelovige ouders van Katherine hebben heel wat te stellen met hun oudste dochter. Een reeks angstaanjagende gebeurtenissen maakt duidelijk dat Angela en Katherine in de ban zijn van een bijzonder boosaardige demonische entiteit en dat er rigoureuzere middelen nodig zijn dan een paracetamolletje en veel slaapuren om de duivelse jongedames te genezen.

‘The Exorcist: Believer’ is stijlvol geschoten en grotendeels overtuigend gespeeld. Daarnaast bevat de film een paar prima getimede schrik- en shockmomenten. Toch ontbreekt de x-factor die genregenoten als ‘The Exorcist’, ‘The Conjuring’ en ‘Insidious’ bijvoorbeeld wel bezitten. Daar zijn verschillende redenen voor aan te wijzen. Een van de belangrijkste is het gebrek aan originele ideeën. ‘The Exorcist: Believer’ recyclet vooral bekende scènes uit het origineel. Hoofden die 360 graden draaien (wat voor een normale persoon geen goed idee is zoals we in deze film zien), vettige derrie die met de kracht van een hogedrukspuit de keel verlaat, boosaardig gelach, larmoyant gekerm en tieners die aan de lopende band verbale obsceniteiten uitbraken: het zijn elementen uit ‘The Exorcist’ waar Green ook gretig gebruik van maakt.

De opbouw is aanvankelijk sterk, maar helaas knapt de spanningsboog net wat te vroeg. Waar de transformatie van Regan MacNeil van braaf meisje en onschuldig slachtoffer naar vuilbekkend hellegebroed in ‘The Exorcist’ gradueel en langzaam verloopt, ontpoppen de twee slachtoffers zich hier al heel snel nadat ze worden teruggevonden tot volleerde kwelduivels. Suspense en sfeer wijken zo voor een bombastische vertelstijl die net wat te hard hel en verdoemenis schreeuwt. De heropvoering van een inmiddels bejaarde Ellen Burstyn als Chris MacNeil (de getormenteerde moeder van Regan in ‘The Exorcist’) lijkt puur bedoeld om de film van een vleugje nostalgie en de broodnodige credibiliteit te voorzien. De inbreng van Burstyn is summier en heeft inhoudelijk bitter weinig om het lijf. Best wel zonde als je kijkt naar de acteerkwaliteiten die deze grand old lady van de moderne cinema ontegenzeggelijk bezit.

Geheel passend bij de tijdgeest gaat ‘The Exorcist: Believer’ voor culturele inclusiviteit. Het exorcisme en de interactie met de wereld van het bovennatuurlijke vinden niet alleen plaats in de katholieke context, maar zijn in deze film een zaak voor een bredere waaier aan gezindten zoals diverse protestantse stromingen, natuurgodsdiensten en de voodooreligie. Die bredere spirituele context had interessante thematische accenten op kunnen leveren, maar helaas blijft de religieuze diversiteit beperkt tot halfbakken, matig uitgewerkte en versnipperde verhaalelementen. Een van de prominente en sterke narratieve onderdelen van ‘The Exorcist’ is de morele en mentale worsteling van priester Damien Karras. Ondanks dat hij zijn beroep serieus nam, stelde Karras kritische vragen bij traditionele devotionele dogma’s en de visie van de kerk op de eeuwige strijd tussen goed en kwaad. De geestelijken van dienst in ‘The Exorcist: Believer’ hebben meer weg van karikaturale tv-dominees, terwijl de ouders van Katherine een bordkartonnen verpersoonlijking zijn van het evangelische christendom dat floreert binnen het conservatieve smaldeel van de Amerikaanse bevolking. En de overtuigde atheïst Victor draait om als een blad aan een boom na een korte religieuze preek van zijn vrome buurtgenote. De banale boodschap over de heilzame werking van het geloof richting het einde is zo overdreven moralistisch en neerbuigend dat hij niet zou misstaan in een promotiefilmpje van de kerk.

Als op zichzelf staande horrorprent scoort ‘The Exorcist: Believer’ een krappe voldoende. Het bekijken waard, maar verre van onderscheidend. De transgressieve kwaliteitsfilm die het illustere origineel is, wordt deze episode in de Exorcist-reeks nooit. Daarvoor is ‘The Exorcist: Believer’ simpelweg te generiek, tandenloos, sentimenteel en clichématig en mist de rolprent het vermogen om diep onder je huid te kruipen.

Frank Heinen

Waardering: 2.5

Bioscooprelease: 5 oktober 2023
PVOD-release: 13 december 2023
VOD-release: 3 januari 2024
DVD-, blu-ray- en 4K UHD-release: 17 januari 2024