The Spy in Black (1939)

Regie: Michael Powell | 82 minuten | thriller, oorlog | Acteurs: Conrad Veidt, Valerie Hobson, Sebastian Shaw, Marius Goring, June Duprez, Athole Stewart, Agnes Lauchlan, Helen Haye, Cyril Raymond, George Summers, Hay Petrie, Grant Sutherland, Robert Rendel, Mary Morris, Margaret Moffat, Kenneth Warrington, Torin Thatcher

Voor de Britten moet het best pikant zijn geweest om op de vooravond van de Tweede Wereldoorlog een spionnenfilm van eigen bodem in de bioscoop te zien waarin met sympathie wordt gekeken naar een Duitse U-boot commandant tijdens de Eerste Wereldoorlog. Bovendien kozen de Hongaars geboren producent Alexander Korda en de Engelse regisseur Michael Powell voor een Duitse acteur in de rol. Weliswaar ontvluchtte hun keuze, Conrad Veidt (onder meer ‘Das Cabinet des Dr. Caligari’ (Robert Wiene, 1920) en ‘Casablanca’ (Michael Curtiz, 1942), in 1933 zijn geboorteland. De rijksminister van Volksvoorlichting en Propaganda van nazi-Duitsland, Josef Goebbels, vervolgde Joden in de nationale filmindustrie en Veidt was met een Joodse vrouw getrouwd. Toch lag de keuze voor een Duitser gevoelig. Niettemin was ‘The Spy in Black’ een hit. Evenals in de film kan iemand wel je vijand zijn, tegelijk is deze ook van vlees en bloed.

In 1917 krijgt de U-boot commandant Hardt (Veidt) de missie om de Britse vloot, die bij de Schotse Orkney-eilanden ligt, te bespioneren. Met hulp van de Duitse geheime dienst nestelt hij zich samen met handlanger Fräulein Tiel (Valerie Hobson), die zich voordoet als Brits lerares Jill Blacklock, zich tussen de vijand op één van de Orkney-eilanden. Op het eerste gezicht loopt hun missie gesmeerd maar telkens zijn er nieuwsgierige eilandbewoners, die bewust of onbewust, roet in het eten gooien van de Duitse plannen om een voorsprong op zee te verkrijgen in de Eerste Wereldoorlog.

‘The Spy in Black’ betreft de eerste samenwerking tussen regisseur Powell en scenarist Emeric Pressburger. Toen de productie vastliep in de ontwikkelingsfase van het script kwam producent Korda met de Hongaarse Pressburger op de proppen. Hij moest het script herzien dat Powell te veel op het boek vond lijken en vooral te stoffig. Tot de verbazing van de regisseur herschreef de Hongaar het script van gort tot haver en dat beviel hem meteen. ‘The Spy in Black’ bevat al een aantal belangrijke ingrediënten van hun latere succes: in het oog springend productieontwerp, passionele verbeelding en gevoel voor de dubbelzinnigheden van de menselijke natuur. Het was dus op ‘The Spy in Black’ dat er een vruchtbare partnerschap (in totaal twintig films) werd geboren die klassiekers als ‘The Red Shoes’ en ‘Black Narcissus’ opleverde.

Ietwat aarzelend, op een ouwe-jongens-goeie-soep-manier, start ‘The Spy in Black’ met de persoonlijke en sociale achtergrond van commandant Hardt in een studioversie van Duitsland. Vanuit het perspectief van een U-boot-crew volg je hun op een gevaarlijke missie in vijandelijke wateren, hun levens onder water nooit zeker maar ook zeer dodelijk voor de mensen erboven. Maar als eenmaal de spionnenplot in gang is, wint de film aan spanning (Powell had gewerkt en was goed bevriend met Alfred Hitchcock) en dramatische scherpte, juist ook door de uitgebreide introductie. Wanneer eenmaal de sterk spelende Valerie Hobson, die een aardig woordje Duits babbelt, als Fräulein Tiel ten tonele verschijnt, komt de film in een nog hogere stroomversnelling terecht (ook al is sommige ‘actie’ nu wat kolderiek) en schieten de dubbele bodems en loyaliteiten als paddenstoelen uit de grond.

Ondanks de focus op suspense geeft het script van Pressburger en de regie van Powell genoeg ruimte voor porties romance en drama aan beide kanten van het conflict. Tragedie sijpelde ook over buiten het beeld. Veidt was in 1939, het premièrejaar van ‘The Spy in Black’, tot Britse burger genaturaliseerd. Vier jaar later stierf hij tijdens een potje golf in Los Angeles aan een hartaanval, volgens overlevering nog altijd gebroken over het duistere en ongewisse lot waarin in zijn geboorteland zich had gestort.

Roy van Landschoot

Waardering: 3.5

Bioscooprelease: 22 september 1939
Speciale vertoning: The Creative Worlds of Powell & Pressburger, Eye Filmmuseum, 12 september – 9 oktober 2024