Wild Strawberries – Smultronstället (1957)

Regie: Ingmar Bergman | 92 minuten | drama, romantiek | Acteurs: Victor Sjöström, Bibi Andersson, Bibi Andersson, Gunnar Björnstrand, Jullan Kindahl, Folke Sundquist, Björn Bjelfvenstam, Naima Wifstrand, Gunnel Broström, Gertrud Fridh, Sif Ruud, Gunnar Sjöberg, Max von Sydow, Åke Fridell, Yngve Nordwall, Per Sjöstrand, Gio Petré, Gunnel Lindblom

Het is het voorjaar van 1957 wanneer de overspannen Ingmar Bergman wordt opgenomen in het Karolinska ziekenhuis in Stockholm, geveld door ernstige maagzweren. Slechts enkele maanden eerder ging ‘The Seventh Seal’ in première, een film die de dood recht in de ogen kijkt. Later dat jaar zal hij nog de televisiefilm ‘Brink of Life’ maken en maar liefst vier theaterproducties regisseren. Bergman is zijn werk – en zijn werk is autobiografisch tot op het bot. Zijn angst voor de dood, gepaard met gezondheidskwaaltjes, mondt uit in een zelfreflectie op een reeds geleefd leven. Gekluisterd aan bed schrijft hij binnen enkele weken ‘Wild Strawberries’, met zichzelf als enig uitgangspunt.

De film volgt de 78-jarige professor Isak Borg, gespeeld door Zweedse filmpionier Victor Sjöström, die Bergman gewaagd cast als zijn eigen substituut. Via Isak kijkt Bergman kritisch naar zichzelf. Isak is een knorrige en koppige wetenschapper die samen met zijn nuchtere schoondochter per auto naar Lund reist om een eremedaille te ontvangen voor zijn toewijding aan het vak. Wat een eenvoudige roadtrip had moeten zijn, verandert in een intieme reis door het verleden. Onderweg wordt Isak geconfronteerd met dromen, herinneringen en symbolische ontmoetingen die hem dwingen zijn leven onder ogen te zien. De passagiers die hij onderweg oppikt functioneren als echo’s van zijn verloren jeugd, zijn ongelukkige huwelijk, en jarenlange emotionele verwaarlozing
Bergman, zelf een workaholic, stelt zich pijnlijk de vraag wat er gebeurt met mensen die alles verwaarlozen behalve hun werk. Tijdens het maken van de film is hij 39 jaar oud, vader van zes kinderen, en verwikkeld in meerdere relaties naast zijn huwelijk. In ‘Bergman: A Year in a Life’ bekent hij zich nauwelijks iets van zijn privéleven te herinneren – een onthutsende constatering in het licht van zijn gevoelig en poëtische oeuvre. Ook Isak wordt zich langzaam bewust van zijn kilheid en bitterheid die zich in de loop der jaren hebben opgehoopt. Zijn spijt is echter zijn eigen: “You’ve been found guilty.” – “What’s the sentence?” – “The usual: loneliness.”

Bergmans stijl is eenvoudig en verfijnd, maar psychologisch veeleisend door een strenge focus op innerlijke drama. Waar zijn films vaak als donker en pessimistisch gezien worden – een verworven smaak – is ‘Wild Strawberries’ aangenaam toegankelijk en voorzichtig optimistisch. De film roept niet op tot veroordeling, noch vraagt hij de kijker te geloven dat Isak een goed leven heeft geleid. Morele zuiverheid is hier een vals doel; ambivalentie is de reflectieve houding die Bergman inneemt. Aan het einde wordt Isak niet verlost, maar wel verzacht. Hij legt zich neer bij zijn verleden. In een indringende close-up van Victor Sjöström zijn berouw en acceptatie af te lezen. Bergman suggereert dat bij elke poging de persoonlijke balans op te maken, ongeacht hoe creatief je met de boekhouding omspringt, er altijd een tekort blijft aan wild strawberries: warme herinneringen en vreugdevolle momenten die niet zijn in te halen. Dit zal de film dan ook aangrijpender maken naarmate je ouder wordt, waar tijd zal verdwijnen maar het tekort aan wild strawberries niet.

Sef Brouwers

Waardering: 5