Fortuyn: On-Hollands (2025)

Regie: Mint Film Office | 486 minuten | documentaire

‘Deze film bevat beledigende en discriminerende taal’. Zo opent ‘Fortuyn: On-Hollands’ (2025). Deze vijfdelige documentaireserie schetst een veelzijdig beeld van Nederland uit de jaren 90 tot 2002, beginnend bij de finale: de moord op Pim Fortuyn. Daarna volgt er een zorgvuldig samengestelde urenlange montage van Nederland. Maar waar de meeste werken over dit onderwerp zich focussen op de bijna mythische Fortuyn, zoomt ‘Fortuyn: On-Hollands’ in op wat er speelde in de coulissen en het publiek. Want alhoewel Fortuyn zei wat hij dacht en deed wat hij zei, dacht, deed en sprak Nederland net zo hard mee. De documentaire houdt echter ruimte voor een open plek en stelt daarmee een prangende, tijdloze vraag aan het publiek.

De opening zet de kijker meteen op scherp. De historische moord op Fortuyn en de reacties daarop spreken voor zich, maar met de zorgvuldige selectie van oude beelden, zo nu en dan aangevuld met commentaar van biculturele Nederlanders, legt het de complexe nasleep van de moord op een nieuwe manier bloot. Pijn, verdriet en verwarring in het koude kikkerlandje, maar ook woede en zelfs een beetje opluchting. Als iedereen weer even heeft gevoeld wat het destijds allemaal betekende, neemt de documentaire de kijker verder mee terug de tijd in om op dezelfde bijna kunstzinnige manier de ingrediënten voor 2002 te laten zien. Zo komt er veel langs: Janmaat, Lubbers, Kok, de woningnood, de verpaupering van de Rotterdamse binnenstad, het homohuwelijk, imam Khalil el Moumn en de Twin Towers. Interessant voor mensen die het mee hebben gemaakt en ontzettend leerzaam voor de jongere kijker voor wie deze periode van Nederlandse historie toch wat wazig is.

De kunstzinnige manier waarop de collectie nieuwsberichten, interviews en archiefbeelden aan elkaar is geregen is niets minder dan bewonderenswaardig. De beelden uit de volledige documentaire zijn zo uitgebreid maar tegelijkertijd zo vakkundig gerangschikt dat jonge en oude kijkers zonder problemen mee worden genomen. Dat wordt allemaal gedaan zonder duider die de beelden aan elkaar praat. Slechts ondersteund door ervaringen van de biculturele Nederlanders en kennissen van Fortuyn worden de minder belichte kanten van het verhaal naar de voorgrond geschoven. Daardoor komt Fortuyn bijna op de achtergrond te staan. Met opzet, want de hoofdrol is toebedeeld aan Nederland. En daarvoor heeft Mint Film Office wat unieke archiefbeelden opgeduikeld die de aardverschuiving van Fortuyn in een nieuw licht zetten. Muziek wordt ook maar sporadisch ingezet, maar zorgt wel voor het gevoel dat de kijker het noodlot acht uur lang aan zich ziet onttrekken.

Al met al is ‘Fortuyn: On-Hollands’ een indrukwekkende compilatie van audio en video, die samengevoegd een veelzijdig verhaal vertellen over opkomst van Fortuyn, hoe het politieke klimaat hem een stem gaf, hoe Nederland daar vervolgens mee omging en uiteindelijk wat er achterbleef. Alleen al voor de historische waarde zou de documentaire aan het standaard curriculum toegevoegd moeten worden. Dan is er nog die open plek, de link naar het heden. De documentaire laat de kijker namelijk achter met stof tot nadenken. Met de juxtapositie van woord en daad, van het geëmancipeerde moderne Nederland en de rellen in de Afrikaanderwijk uit 1972, van het strijden voor en tegelijkertijd ondermijnen van rechten voor vrouwen en immigranten, stelt de maker uiteindelijk de vraag: wat was er zo on-Hollands aan Pim Fortuyn?

Sam van Zuilen

Waardering: 5

Bioscooprelease: 25 september 2025