Hayao Miyazaki and the Heron (2024)

Regie: Kaku Arakawa | 120 minuten | documentaire | Met: Hayao Miyazaki, Toshio Suzuki, Takeshi Honda, Isao Takahata

In het begin van ‘Hayao Miyazaki and the Heron’, Kaku Harakawa’s prachtige en aangrijpende portret van Hayao Miyazaki tijdens zijn zeven jaar durende werk aan zijn film ‘The Boy and the Heron’, zien we hoe Miyazaki moeite heeft met slapen omdat hij voortdurend flitsen van scènes van zijn films ziet als hij zijn ogen sluit. Bijna alsof hij aan het sterven is, en zijn leven aan zijn ogen voorbij flitst. In het geval van Miyazaki zou dit niet eens zo vergezocht zijn, zo blijkt.

Niet alleen draait Miyazaki’s hele leven om zijn (animatie)werk, maar gaandeweg wordt duidelijk dat hij soms moeite heeft om de realiteit en zijn filmwerelden en -scènes van elkaar te scheiden. Dit gegeven – of de hierboven beschreven scène – lijkt Harakawa bovendien te hebben geïnspireerd bij het vormgeven van zijn documentaire. Naast geduldige, lange takes en scènes die Miyazaki in zijn dagelijks leven observeren, zien we razendsnelle shots van momenten uit zijn verleden én uit Miyazaki’s films voorbijkomen. In het begin even wennen, misschien, maar al snel een volkomen logische vorm, die de kijker nog beter in het hoofd en de belevingswereld van Miyazaki laat kruipen.


Dat is een van de vele dingen waarin ‘Hayao Miyazaki and the Heron’ zeer goed slaagt: de kijker mee laten leven met en een ware band laten krijgen met het onderwerp van de documentaire: legendarische filmmaker – en mede-oprichter van animatiestudio Ghibli – Hayao Miyazaki. Hoewel je als kijker ‘slechts’ zeven jaar met hem doorbrengt, kom je veel over hem te weten; bijvoorbeeld via opmerkingen en anekdotes van vrienden en collega’s, maar ook doordat je ziet hoe hij omgaat met de mensen om hem heen en hoe respectvol én liefdevol iedereen met hém omgaat. De kinderen die hij groet op weg naar huis of werk en die hem altijd op zijn verjaardag komen toezingen (voor een snoepje) verdienen hierbij een eervolle vermelding.

Verder krijg je zijn ontzettende gedrevenheid en toewijding mee. Hij is duidelijk geen filmmaker die een concept of verhaal bedenkt en vervolgens het ‘echte’ werk aan zijn personeel overlaat. Hij zit er zelf middenin, tekent alle storyboards, en geeft het verhaal gaandeweg vorm. Hij probeert uit alle macht exact die sfeer te vinden en die scènes en momenten te creëren die de film nodig heeft. 



Het creëren van de juiste inhoud en sfeer gaat niet zomaar. Want het gaat hier niet om zomaar een verhaaltje dat even een visuele invulling moet krijgen. ‘The Boy and the Heron’ blijkt een buitengewoon persoonlijk verhaal te zijn, waarin de belangrijkste personen in het leven van Miyazaki een rol hebben en respectvol en zo getrouw mogelijk neergezet moeten worden. Vooral als het gaat om de verpersoonlijking van zijn collega, vriend en mentor Isao Takahata, met wie Miyazaki een bijzondere band had, ligt dit erg gevoelig. Hij is tijdens de productie van de film heengegaan, terwijl sommige zaken onuitgesproken zijn gebleven. Want ze hadden ook een beetje een haat-liefde-verhouding. Dus is het belangrijk om alles op een rijtje te krijgen. Wat vond Takahata nou eigenlijk (echt) van (het werk van) Miyazaki en wat zou hij voor hem wensen? En: wat ziet Takahata als zijn eigen nalatenschap en boodschap voor de wereld? Kortom, Miyazaki heeft heel wat te verwerken, voordat hij dit dan weer in de film kan verwerken. 



Takahata, vooral bekend als regisseur van klassieker ‘Grave of the Fireflies’ (1988), heeft samen met Miyazaki Studio Ghibli opgericht, en was altijd een voorbeeld voor Miyazaki. Een groot deel van de reden dat hij steeds weer terugkomt van zijn aangekondigde pensioen, lijkt te zijn dat Takahata vindt dat regisseurs nooit met pensioen mogen gaan. Daarom moest ‘The Boy and the Heron’ ook over Takahata gaan, zo stelt producent en goede vriend Toshio Suzuki in de documentaire (die zelf overigens ook terugkomt in de film, in de gedaante van de reiger). 



‘Hayao Miyazaki and the Heron’ is met twee uur en behoorlijke lange docu, zeker als je bedenkt dat de film alleen de productie van Miyazaki’s laatste film beslaat. Maar toch boeit hij vrijwel voortdurend. Zelfs als je het gevoel hebt dat sommige ideeën of onderwerpen al belicht zijn, zou je geen minuut willen missen. De filmmaker komt heel dichtbij en volgt hem op vele plekken en momenten, wat voor een intieme sfeer zorgt en je als kijker het gevoel geeft dat je hem echt leert kennen. 



Miyazaki wordt bijna als een vader, oom of ander familielid met wie je meeleeft en voor wie je duimt. Waarbij de parallellen met zijn eigen films, waarvan er om de zoveel tijd fragmenten voorbijkomen, alleen maar voor meer verdieping zorgen. Niet in de laatste plaats geholpen door de melancholische en mysterieuze muziek van vaste Miyazaki-componist Joe Hisaishi, die dikwijls erg goed past bij Miyazaki’s gemoedstoestand op dat specifieke moment in de docu. Met name de muziek van ‘The Boy and the Heron’ komt vaak voorbij, meestal met slechts een paar treffende tonen die direct de juiste sfeer of gemoedstoestand oproepen.

‘Hayao Miyazaki and the Heron’ zal weliswaar wat eerder een ‘klik’ bereiken bij kijkers die al bekend zijn met (wat) werk van Miyazaki – en natuurlijk is er meer herkenning (en opwinding) als de kijker ‘The Boy and the Heron’ al kent – maar in principe kan de docu iedereen aanspreken. Omdat het gaat over universele thema’s gaat als vriendschap, ouder worden, (omgaan met) verlies, en het balanceren van je werk- en privé-situatie (of: hoe creatieve mensen hun creativiteit kanaliseren). Maar ook gewoon omdat je van dichtbij de persoonlijke reis beleeft van een man in de laatste fase van zijn leven; een man die je het allerbeste toewenst en graag ziet slagen. 



‘Hayao Miyazaki and the Heron’ is buitengewoon aangrijpend. Vooral omdat er tijdens de productie verschillende naaste vrienden en collega’s van Miyazaki komen te overlijden en de filmmaker is hier duidelijk flink door uit het veld geslagen. Hij stelt in de docu zelf hardop de vraag waarom hij zo oud moet worden en alleen achter is gebleven. Vooral de dood van Takahata grijpt hem enorm aan. Op verschillende momenten of plekken denkt hij ook tekenen te zien van zijn aanwezigheid; zoals bij een heftige onweersbui… wanneer hij grapt dat Takahata de god van de donder is geworden. En soms lijkt zijn eigen verdriet door te schemeren in opmerkingen die hij terloops maakt. Bijvoorbeeld wanneer hij een bekende plek bezoekt waar vroeger twee honden leefden, maar waarvan er één nu dood is. Tegen de overgebleven hond zegt hij: “Je zult wel eenzaam zijn.” En: “Je bent oud geworden, net als ik.” 



Tijdens zijn verwerking van al het leed, werkt Miyazaki onvermoeibaar door aan ‘The Boy and the Heron’, al is dit zogezegd ook een onderdeel van de verwerking. Want dat hij animatie en filmmaken ademt, is wel duidelijk. Zoals Suzuki opmerkt: “Er zou weinig te vertellen zijn in een documentaire die zou gaan over zijn leven buiten zijn werk. Hij leeft om te creëren.” In dit geval leidt dit echter ook tot zorgen bij Suzuki en anderen in de directe omgeving van Miyazaki – of Miya-san, zoals vrienden hem vaak noemen. De lijn tussen realiteit en filmwereld vervaagt steeds vaker en hij heeft zelf soms ook het idee dat hij zijn verstand aan het verliezen is. Of, zoals Miyazaki het zelf zegt, dat hij ‘zijn hersenpan te ver open heeft gezet.’



Uiteindelijk lijkt hij vooral over de ‘hobbel’ heen te moeten van een bevredigende afronding van ‘The Boy and the Heron’, waarbij hij met name het ‘verhaal’ tussen hemzelf en Takahata eer aan moet doen. Daarna kan hij het een en ander loslaten en weer verder met zijn leven. En natuurlijk is het een opluchting wanneer de film een succes blijkt te zijn. Hoewel menigeen hem voor gek zou verklaren om weer zoiets te moeten doorstaan voor een eventuele volgende film, lijkt het onvermijdelijk. In de laatste shots zien we hem alweer druk tekenen, aan scènes die zich af lijken te spelen in het universum van Nausicaä. Zit er een vervolg aan te komen op deze eerste grote hit van Miyazaki? We kunnen alleen maar hopen en dromen. En natuurlijk hopen dat Miyazaki fit en gezond genoeg blijft om dit voor elkaar te krijgen.

Bart Rietvink

Waardering: 4.5

Bioscooprelease: 18 september 2025