Untitled (2017)

Regie: Michael Glawogger, Monika Willi | 105 minuten | documentaire

Na vier maanden de wereld te hebben verkend en vastgelegd, overlijdt filmmaker Michael Glawogger onverwachts aan malaria. Zijn laatste werk, ‘Untitled’, is een manifestatie van zijn droom om een film te creëren die niet tot rust komt: zonder thema, maar de mooiste die je je voor kan stellen. De reis had een jaar moeten duren, en de gemaakte beelden brengen toeschouwers van de Balkan naar Italië, gevolgd door een tocht langs de westkust van Afrika, waar Glawoggers reis in Liberia tot zijn einde is gekomen. Zijn werk is opgevangen door editor Monika Willi, die al langer met Glawogger samenwerkte, en de losse puzzelstukjes heeft samengevoegd tot een volledige documentaire, begeleid door een voice-over van actrice Fiona Shaw. Op deze manier heeft ‘Untitled’ alsnog het grote doek kunnen halen, ondanks het vroegtijdige einde van zijn initiële maker.

Glawogger heeft zijn reis ongedwongen vastgelegd, wat leidt tot een authentieke weergave van alles wat hij is tegengekomen. De film start met prachtige beelden van een zwerm vogels, die onbegrensd de lucht door vliegt, maar gaat al snel over in een zorgbarende weergave van vervuiling en afval in de leefgebieden van bevolkingen. Dit biedt een schrijnend inzicht in de omstandigheden buiten onze Westerse samenleving, en de gevolgen van ons overmatige plasticgebruik. Op verschillende locaties wordt de focus echter ook enkel gelegd op de leefwijze van de lokale bevolking. Lange shots volgen elkaar op, van kinderen die stenen hakken of water dragen, of dansende mensen op straat en een moeder die haar kind eten geeft. Enerzijds creëert dit een ongekunsteld beeld van het dagelijks leven buiten het Westen, wat het inzicht in diverse culturen verrijkt, maar anderzijds mist er een duidelijke rode lijn. Hierdoor lijken deze normale activiteiten bijna expliciet te worden weergegeven als iets bijzonders, om op die manier te kunnen worden gebruikt als een soort spektakel voor het vermaak van Westerse toeschouwers. Dit wordt versterkt door de melodramatische voice-over, die een poëtische draai geeft aan het geheel. Hier ontbreekt soms een objectieve en ondubbelzinnige toelichting over wat er op het beeld afspeelt, wat afbreuk doet aan de indruk die dit had kunnen maken.

De reis van Glawogger en het verdrietige einde hiervan blijven echter aangrijpend, en het werk van Willi en Shaw vormt een roerend eerbetoon. ‘Untitled’ werkt om deze reden wellicht beter als hommage aan Glawogger en zijn ambities, dan als een objectieve documentaire. Dit wordt met name veroorzaakt door de overmatig lange scènes van dagelijkse activiteiten van de lokale bewoners, zonder duidelijk doel of toelichting, waardoor het niet duidelijk is waarom zij op deze manier zijn vastgelegd. Hiernaast biedt ‘Untitled’ echter ook zeker een treffende diepgang, bijvoorbeeld door de weergave van vervallen huizen en gebombardeerde kerken, of de kritiek op vervuiling en digitalisering van en door het Westen; dit behoudt het gewicht van de documentaire, en maakt de bijdrage van Willi en Shaw des te bewonderenswaardiger.

Sara Goosensen

Waardering: 2.5

Speciale vertoning: IDFA 2017